چرا بعضی معلمان هرروز بهتر میشوند ولی بعضیها هرروز درجا میزنند؟
- مجید یوسفی بابادی
- 1 ماه پیش
- مقالههای کوچها
- 9
راز تحول واقعی در کلاس درس از کجا شروع میشود؟
باید اعتراف کنیم که بسیاری از ما معلمان، در مقطعی از زندگی خود، در یک چرخه بسته و طاقتفرسا گرفتار شدهایم. این حس فرسودگی، این تهمانده تلخ ناامیدی در انتهای یک روز کاری، از کجا آب میخورد؟ آیا واقعاً مقصر، کمبود امکانات، حقوق پایین، شاگردان بازیگوش ، سیستم آموزشی ناکارآمد و بازار کار بدون مشتری است؟ یا پای یک خائن خاموش و نامرئی دیگر در میان است که در اعماق ذهن ما خانه کرده است؟
پاسخ این پرسش، سفری به دنیای درون خودمان بعنوان معلم است. تحول در کلاس درس، پیش و بیش از هر تکنیک و روش تدریسی، از یک تحول درونی در ذهنیت و باورهای خودِ معلم آغاز میشود. بیایید با هم سه گام اساسی این سفر را مرور کنیم.
گام اول: کشف شیشهای نامرئی بالای سرمان (نظریه ذهنیت - کارول دوک)
کارول دوک، روانشناسی که نامش با واژه «ذهنیت» گره خورده، پس از دههها پژوهش به این نتیجه رسید که باورهای عمیق ما درباره ماهیت هوش و استعداد، سرنوشت حرفهای و شخصی ما را رقم میزند. او ما را در یکی از این دو قطب قرار میدهد:
ذهنیت ثابت زمزمه میکند: «تو همین هستی که هستی. یا ذاتاً توانایی تدریس داری یا نداری. یا در مدیریت کلاس قوی هستی یا نیستی. تلاش زیاد، نشانه ضعف و بیاستعدادی است.» معلمی که اسیر این باور شده، مانند پرندهای است که سقفی شیشهای را بالای سر خود باور کرده و هرگز برای پرواز اوج نمیگیرد. او تنها یک قدم با فاجعهای به نام «فرسودگی شغلی» فاصله دارد.
در مقابل، ذهنیت رشد نجوا میکند: «من در هر لحظه میتوانم بهتر از دیروز باشم. تواناییهای من، مانند یک عضله، با تمرین و ممارست قویتر میشوند. اشتباهات، نه تهدید، که بخشی طبیعی و ضروری از فرایند یادگیری هستند.» این باور، نیروی محرکهای قدرتمند است که معلم را به استقبال از چالشهای جدید، یادگیری از بازخوردها و پشتکار در برابر سختیها سوق میدهد. کافی است یک کلمه جادویی را به فرهنگ لغات ذهنی خود اضافه کنیم: «هنوز». دانشآموزی که امروز مسئلهای را حل نمیکند، «بیاستعداد» نیست، بلکه «هنوز» آن را یاد نگرفته است. این تفاوت، از زمین تا آسمان است. اما این تازه آغاز ماجراست.
گام دوم: چرا اصلاً باید زحمت تغییر و رشد ذهنیت را به خودمان بدهیم؟ (نظریه خودتعیینگری - دسی و رایان)
شاید از خود بپرسید: «خوب، ذهنیت من ثابت باشد یا رشد، چه فرقی به حال کلاس و زندگی من میکند؟» پاسخ این سؤال را دو روانشناس دیگر، ادوارد دسی و ریچارد رایان، با نظریه «خودتعیینگری» خود به شکلی درخشان روشن کردهاند. آنها کشف کردند که هر انسانی برای اینکه از درون برانگیخته، شاداب و خلاق باشد، نیازمند سه سوخت روانی حیاتی است: شایستگی (احساس «من در کارم مؤثر و توانمند هستم»)، استقلال عمل (احساس «من بر انتخابها و روش کارم کنترل دارم»)، و ارتباط (احساس «من به دیگران تعلق دارم و برایشان مهم هستم»).
حال ببینیم ذهنیت ثابت چگونه این سه مخزن سوخت را در وجود یک معلم به طور کامل تخلیه میکند. با اولین شکست در تدریس، حس شایستگی او نابود میشود. از ترس قضاوت، هرگز سراغ روشهای خلاقانه نمیرود و حس استقلال عمل خود را از دست میدهد. با برچسب «تنبل» یا «بیاستعداد» زدن به دانشآموزان، دیواری از سردی بین خود و شاگردانش میکشد و نیاز به ارتباط را نیز در خود سرکوب میکند. نتیجه نهایی این چرخه معیوب چیست؟ فرسودگی مطلق، بیانگیزگی مزمن و احساس پوچی عمیق.
در مقابل، ذهنیت رشد دقیقاً حکم یک سیستم آبیاری هوشمند را برای این سه نیاز دارد. این ذهنیت، شکست را به بازخوردی برای رشد شایستگی تبدیل میکند، به ما جرئت امتحان روشهای جدید (استقلال عمل) میدهد و به ما میآموزد که اشتباه شاگرد را نشانه «هنوز یاد نگرفتن» ببینیم و پیوند ارتباطی خود را با او عمیقتر سازیم. پس انتخاب ذهنیت رشد، یک توصیه اخلاقی صرف نیست؛ یک ضرورت روانشناختی برای بقا، سلامت و شکوفایی در حرفه معلمی است.
گام سوم: خب، چطور ذهنیت خودم را رشد دهم؟ (مدل مراحل تغییر - پروچاسکا و دیکلمنته)
اکنون به کاربردیترین بخش سفر میرسیم. ممکن است با خود فکر کنید: «من سالهاست با این باورهای محدودکننده زندگی کردهام. آیا واقعاً میتوانم تغییر کنم؟» جیمز پروچاسکا و کارلو دیکلمنته، با ارائه «مدل مراحل تغییر»، با قاطعیت پاسخ میدهند: بله، اما این تغییر یک رویداد جادویی و ناگهانی نیست، بلکه سفری گامبهگام و ششمرحلهای است. نکته حیاتی این است که در هر مرحله، یک اقدام مشخص و متفاوت لازم است:
-
مرحله ۱. پیشتفکر: شما هنوز آگاه نیستید که باورهایتان مشکل دارند. جملاتی مثل «همین روش سنتی جواب میدهد» نشانه این مرحله است. اقدام: خودارزیابی کنید. یک هفته احساسات و واکنشهای خود را در کلاس زیر نظر بگیرید.
-
مرحله ۲. تفکر: تازه متوجه شدهاید که شاید ذهنیتتان شما را محدود کرده باشد و شروع به سبکسنگین کردن میکنید. اقدام: یک لیست از فواید داشتن ذهنیت رشد و موانع تغییر بنویسید.
-
مرحله ۳. آمادهسازی: تصمیم به تغییر گرفتهاید. اقدام: یک هدف بسیار کوچک و عملی برای هفته آینده تعیین کنید (مثلاً «هر وقت دانشآموزی اشتباه کرد، به جای سرزنش، از کلمه "هنوز" استفاده میکنم»).
-
مرحله ۴. اقدام: در حال تمرین رفتارهای جدید هستید. اقدام: یک «دفترچه موفقیتهای کوچک» درست کنید و هر موفقیت روزانه را در آن ثبت کنید.
-
مرحله ۵. نگهداری: رفتارهای جدید در حال تبدیل شدن به عادتهای پایدار هستند. اقدام: برای لحظات بحرانی و استرسزا (که ممکن است دوباره به الگوهای قدیمی برگردید)، یک «برنامه اضطراری» داشته باشید.
-
مرحله ۶. خاتمه: باور جدید چنان در تار و پود شخصیت شما نهادینه شده که دیگر نیازی به تلاش آگاهانه و مداوم نیست. اقدام: یک «بیانیه هویت حرفهای جدید» برای خود بنویسید و آن را قاب کنید.
این مدل به ما میگوید در هر مرحلهای که هستیم، یک گام مشخص برای نزدیکتر شدن به ذهنیت رشد وجود دارد. لازم نیست از همین امروز کامل و بینقص باشیم.
سفری که در این مقاله کوتاه با هم داشتیم، یک مسیر منطقی سهگام بود: ابتدا با نظریه ذهنیت دوک، یک آینه جلوی خود گرفتیم تا ببینیم در کجای طیف ایستادهایم. سپس با نظریه خودتعیینگری، یک قطبنما به دست آوردیم تا ضرورت حیاتی حرکت به سمت ذهنیت رشد را درک کنیم. و در نهایت، با مدل مراحل تغییر پروچاسکا، یک نقشه راه دقیق دریافت کردیم تا بدانیم از این نقطه، چگونه گامبهگام به سوی مقصد حرکت کنیم.
حال توپ در زمین شماست. بزرگترین موانع پیشرفت حرفهای شما، نه در بخشنامههای اداری، نه در حقوق ماهیانه و نه در شلوغی کلاسها، که در ذهنیت و باورهای خودتان نهفته است. کافی است باور کنید که میتوانید تغییر کنید. پس از همین امروز، با قدرت «هنوز»، سفر تحول خود را آغاز کنید. معلمی که خود در حال رشد و یادگیری است، رساترین و ماندگارترین درس زندگی را به شاگردانش میدهد.
زهرا محمدی
زهرا محمدی
زهرا محمدی